Minister Jan Jambon overdreef toen hij dit weekend stelde dat een deel van de moslimjongeren danste na de aanslagen in Brussel. Maar radicalisering bestaat wel degelijk, en dus gaan de blikken opnieuw naar scholen en leerkrachten om het probleem in de kiem te smoren. Maar hoe realistisch is dat?

De aanslagen in Brussel en Parijs hebben een schokgolf door de samenleving gejaagd, het debat over school, burgerschap en levensbeschouwing wordt fors aangezwengeld - zie ook de gehaaide uitspraak van Jan Jambon, dit weekend, dat na de gebeurtenissen "een deel van de moslimgemeenschap danste". Jongeren moeten weerbaarder gemaakt worden tegen extremistische ideeën; waarden als vrijheid, verdraagzaamheid en non-discriminatie moeten ze actief beleven; én hun kennis van de rechtsstaat kan dieper. De noden zijn groot.

Eerder, en op rustiger toon dan Jambon, kondigde minister van Onderwijs Hilde Crevits (CD&V) aan dat ze de eindtermen wil actualiseren en daar spoedig met de Vlaamse Onderwijsraad (VLOR) over in gesprek gaat.

In één ruk door gaan er stemmen op om de lerarenopleiding te verstevigen, om het ontoereikende islamonderwijs onder handen te nemen, of nog, burgerschap als gemeenschappelijk en volwaardig vak in te voeren, het voorstel dat sp.a-politica en voorzitster van de Universitaire Associatie Brussel Caroline Gennez deze week lanceerde.

Volgens Gennez moeten leerlingen collectief, elk vanuit zijn of haar identiteit, over het samenleven leren reflecteren. Ofschoon maatschappelijk engagement nu al in de vakoverschrijdende eindtermen ('voeten') zit - de inspanningen die scholen leveren om maatschappelijke thema's in alle vakken aan te snijden - blijven de resultaten te vaak achterwege, zoals uit internationale studies is gebleken.

"Het Belgische onderwijs is nog altijd te content-gedreven", bevestigt Peter Howe, directeur van het Maastrichtse United World College (UWC), een gereputeerde onderwijsorganisatie die wereldwijd inzet op intercultureel begrip en vreedzame coëxistentie. "De mogelijkheden om als leerling actief de samenleving te verkennen, blijven te beperkt. Dit is de 21ste eeuw, maar jullie onderwijs is een erfenis van de Franse Revolutie. Er worden talloze weetjes in verspreid, die misschien werken in een homogene cultuur, maar niet in de uiterst diverse wereld van vandaag. In zo'n onderwijssysteem komen leerlingen van Marokkaanse of Turkse afkomst nauwelijks aan hun trekken."

Het UWC, dat 100 nationaliteiten telt, "wil de verschillen niet uitvlakken maar juicht ze juist toe. We willen duidelijk maken dat het vanuit die diversiteit aan verhalen, die vermenselijking van identiteiten, feilloos mogelijk is een gemeenschappelijk doel na te streven."

Met vredeseducatie moet je op vroege leeftijd beginnen, stelt Howe, en ze stopt heus niet aan de schoolpoort. "Ook de ouders moeten nauw betrokken worden. Maar hoe dan ook: geef tieners uit conflictgebieden samen een stem, Israëli's en Palestijnen, Serviërs en Kosovaren, Pakistanen en mensen uit Bangladesh, en je ziet hoe positief ze daarmee omgaan. Heus, ze nemen hun verantwoordelijkheid op en laten zich niet uit het lood slaan door conflicterende meningen of een verhaal dat niet voor 100 procent past bij het hunne. Ons opzet is er niet een van 'yes, but...' maar van 'yes, and...'"

Ook persoonlijk engagement speelt een grote rol aan het UWC. "Onze jongeren mogen zelf issues aanbrengen waar ze bezorgd om zijn en die bezorgdheid in groepjes, op straat, uiten. Of het nu om sweatshops gaat, kindsoldaten of het leefmilieu, de leerlingen trekken Maastricht in en maken de voorbijgangers bewust van het probleem. Zo scheppen ze niet enkel voor zichzelf een leermoment, ze dragen ook uit naar de ander."

Positieve experimenten zijn het zeker en vast. Maar bieden ze, als puntje bij paaltje komt, antwoord op de vraag hoe het in godsnaam mogelijk is dat lieden die in al bij al vreedzame, democratische en voorspoedige samenlevingen zijn opgegroeid alsnog tot massamoordenaars verworden? En gaat de kwestie niet veel verder dan onderwijs? Peter Howe: "De hele samenleving moet erachter staan, en net dat is het probleem: ze slaagt er onvoldoende in om antwoord te bieden op de behoeften van erg veel jongeren."

Psychologen refereerden er de jongste maanden vaker aan: bij geradicaliseerde tieners is er niet zelden doodsverlangen in het spel. Al bij de Internationale Brigades die in 1936 naar Spanje trokken, viel dat aspect op: ook toen bleken sommige strijders suïcidale straatboeven die enkel op wapengekletter uit waren. Vaak staat de adolescentie, vandaag opgerekt tot kerels die de dertig al voorbij zijn, voor een gewrongen zoektocht naar heldendom en idealen, het soort profielen waar ronselaars dociel kanonnenvlees in vinden.

Het is niet alleen dat. In de loop van de voorbije vijftien jaar is het aantal jongeren die de islam als fundament van hun identiteit beschouwen, best wel toegenomen. Hoewel de meesten zich in geen geval aangetrokken voelen tot de jihad, bevat hun cultuur meer religieuze referenties dan - geef toe! - onze seculiere samenleving lief is. Sommige jongens en meisjes nemen die referenties letterlijk, met opvallende zin voor dogma en overgave. Een onwereldse geslotenheid is het gevolg ervan.

Er zijn nog meer uitdagingen. Bij te veel jongeren is de laaggeletterdheid reëel, schort er wat met lezen, schrijven en rekenen, blijft de woordenschat beperkt tot het functionele minimum, mangelt de algemene kennis en gaat een praatje met een plaatje erin als gesneden koek.

Onlangs nog gehoord, zij het niet in mijn lessen: in de 'chemtrails' van straalvliegtuigen hebben 'ze' gas gestopt dat ons ertoe aanzet Coca-Cola te kopen, 'ze' hebben 9/11 op hun geweten, en 'ze' zitten op alle denkbare machtsposities - 'ze', dat zijn bijvoorbeeld de Illuminati, een geheim genootschap uit de 18de eeuw dat al 230 jaar niet meer bestaat maar een bron blijft van wilde fantasieën. En o ja: ook veel aanhangers van extreemrechts kleven dit soort nonsens aan.

In Philosophie Magazine stelde de Tunesische psychoanalist Fethi Benslama recentelijk dat "onze wereld op zo'n manier geëvolueerd is dat de kwetsbaren er alleen maar kwetsbaarder op geworden zijn. Dat zie je in hun relatie tot technologie. De nieuwe media openen schitterende perspectieven voor jonge hoogopgeleiden, om bijvoorbeeld een baan te vinden of nieuwe bronnen van kennis aan te boren. Maar bij de zwaksten zal datzelfde internet verslaving tot stand brengen, ignorantie, groot geloof in samenzweringstheorieën en een verdere aantasting van het sociaal leven. Het is heus geen toeval dat in alle verhalen over radicalisering Facebook en propagandasites een sleutelrol gespeeld hebben."

Critici verwijten leerkrachten dat jongeren niets meer leren, maar ze vergeten dat zowel het gezin, de school als de samenleving hun oude vastheid kwijt zijn, dat een keur aan denk- en geloofswijzen elkaar vandaag doorkruisen en dat, liever dan naar de noodzakelijke gemeenschappelijke noemer op zoek te gaan, individuen zich terugtrekken in hun eigen kleine gelijk: hún cultuur, godsdienst en leefwereld.

Ooit leerde ik dat scholen de taak hebben mensen aan hun eigen universum te onttrekken, zodat ze burger kunnen worden. Dat als een individu te lang in zijn cocon zit, het moeilijker wordt hem dat democratische burgerschap te laten opnemen. Immers, burgerschap vereist openheid, mondigheid en zelfkritiek. Alleen: kan iemand actief burger worden als ook die basisidentiteit al in crisis verkeert? En vooral: kunnen we van anderen burgerschap verwachten als onze eigen burgerzin nog hapert?

Een halve of kwartburger zijn is één probleem, jihadist worden omdat je beeld van de werkelijkheid gevaarlijk is versmald, een ander. In beide gevallen moeten we nochtans de basisvragen durven te stellen: of we nog in staat zijn om de elementaire waarden van het samenleven over te dragen? Dat je niet mag moorden, stelen of liegen, het tegendeel zou verwonderen. Zodra we echter door de dooddoeners heen zijn, wordt het moeilijker. Is voorhuwelijkse seks goed of slecht, pakweg? Moet dat per se mogen, de spot drijven met iemands geloof of diepste overtuiging?

Zoals de Franse filosoof André Compte-Sponville in zijn Petit traité des grandes vertus ('Kleine verhandeling over de grote deugden') betoogt, kan de leerkracht hier weinig anders dan verwijzen naar de democratische spelregels: seksuele en meningsvrijheid zijn bij wet geregeld. Al de rest is persoonlijke moraal, individueel geweten, eigen verantwoordelijkheid.

Een overtuiging valt bovendien niet aan te leren, je kunt enkel helpen om ze vorm te geven: door met leerlingen in discussie te treden, hen een standpunt te leren innemen, dat aan kritische meningen te toetsen en te verfijnen. Filosoferen met kinderen werkt prima.

Niet alleen de kennis van de regels is belangrijk, ze moeten bovendien doorvoeld worden. Scholen moeten aandacht besteden aan de kwaliteit van menselijke relaties, aan empathie, verwondering en warmte, aan actieve omgang met de ander. Die ervaring moeten jongeren niet alleen onder elkaar opdoen, maar binnen in zichzelf. Door hun eigen leven te toetsen aan dat in de grote en kleine verhalen, uit de wereld van vroeger en nu; aan wat personages in boeken en kranten vertellen, op het podium, in kunst, muziek en film.

Het werkwoord dat het vaakst in dit artikel voorkomt zal, helaas, wel 'moeten' zijn. Geen geëmmer, nu het daagt waar ontsporing zoal toe leidt, wacht school en samenleving een herculische taak. Het UWC-model, dat in de kleuterklas begint en waar burgerschap een compleet en doorslaggevend vak is, krijgen we niet in één, twee, drie naar Brussel en Vlaanderen vertaald.

Maar eerlijk, en omdat ondergetekende zelf even over het muurtje heeft gekeken: het zou reuze zijn als onze scholen daar wat meer op konden lijken.

 

Lode Delputte is journalist en leerkracht aan Atheneum Brussel. Hij trok met zijn leerlingen naar de International Peace Conference van het UWC.

LODE DELPUTTE

Inhoud ↑

Copyright © 2015 De Persgroep Publishing. Alle rechten voorbehouden

Welkom bij CD&V. Onze websites maken gebruik van cookies om jouw gebruikservaring te optimaliseren. Lees onze Cookies Policy voor meer informatie. Ons cookiebeleid en deze voorkeuren gelden voor alle CD&V-websites. Door op 'Akkoord' te klikken, ga je akkoord met de geselecteerde cookies.