Wie ernstige wantoestanden binnen de organisatie wil aankaarten, moet dat zonder angst of negatieve gevolgen kunnen doen. Vlaams minister van Bestuurszaken Hilde Crevits wil daarom de klokkenluidersregeling hervormen die de bescherming en ondersteuning van klokkenluiders aanzienlijk moet versterken. Eén van de voorstellen is om de Vlaamse Ombudsdienst aan te duiden als centrale ondersteuner, zodat melders beter geïnformeerd worden over hun rechten, de te volgen procedures en de bescherming waarop ze kunnen rekenen. Daarnaast wil de minister het ook eenvoudiger maken om een melding te doen. De hervorming moet ook nieuwe strafrechtelijke sancties mogelijk maken voor wie klokkenluiders onder druk zet of benadeelt.
Vlaanderen nam al vroeg het voortouw met een klokkenluidersregeling die zorgt voor transparantie en vertrouwen in het bestuur. Om de klokkenluidersregeling te verbeteren, werd de afgelopen tijd een evaluatie uitgevoerd. Daaruit kwamen verschillende knelpunten, onder andere op vlak van ondersteuning voor de klokkenluider, het ontbreken van doeltreffende sancties en de slagkracht en complexiteit van interne meldkanalen.
“Klokkenluiders vervullen een heel belangrijke rol in onze samenleving. Dankzij hun meldingen worden fraude, schendingen, corruptie en andere ernstige wantoestanden aan het licht gebracht. Ook onze Vlaamse overheid en onze lokale besturen hebben zeker baat bij een sterke klokkenluidersregeling die ervoor zorgt dat onwettige handelingen snel boven water komen én tegelijk de melder van de informatie voldoende in bescherming neemt. Onze huidige regeling was echter dringend toe aan enkele updates en verbeteringen. Zo stel ik voor om de Vlaamse Ombudsdienst aan te duiden als centrale ondersteunende dienst, krachtige sancties door te voeren voor wie klokkenluiders onder druk zet of wraak neemt en om het meldingslandschap te vereenvoudigen. Ook over de bescherming van de klokkenluiders moet er meer juridische zekerheid geboden worden.” – Vlaams minister Hilde Crevits
Stijgende trend
Momenteel registreert en rapporteert Audit Vlaanderen het aantal meldingen dat zij ontvangen over de Vlaamse administratie en lokale besturen. Sinds het ontstaan van de klokkenluidersregeling in 2022 gaat het al om 156 meldingen. De klokkenluidersmeldingen bij de lokale besturen zijn hier niet bijgerekend. Er is een stijgende trend op te merken. De meldingen gaan over uiteenlopende topics: van onregelmatigheden bij onder meer overheidsopdrachten en personeelsaangelegenheden tot mogelijke subsidiefraude. In de afgelopen 3 jaar resulteerden 12 meldingen in de opstart van een forensische audit en bij 15 meldingen vertrok een brief naar de betrokken entiteit.
Vlaamse Ombudsdienst als centrale ondersteunende dienst
Een klokkenluidersregeling werkt pas echt als personeelsleden zich veilig en goed ondersteund voelen om een melding te doen. In de praktijk blijft dat echter vaak een te grote stap. Daarom verplicht de Europese klokkenluidersrichtlijn de lidstaten om neutrale ondersteuning te voorzien voor klokkenluiders met onafhankelijke informatie over hun rechten, bescherming tegen represailles, en juridische bijstand.
Tot op vandaag werd die verplichting tot onafhankelijke ondersteuning nog niet voorzien in Vlaanderen. Daarom wil minister Crevits de Vlaamse Ombudsdienst aanstellen als enige, centrale ondersteunende dienst voor zowel het personeel van de Vlaamse overheid als dat van de lokale besturen. Hiermee volgt Vlaanderen het voorbeeld van onder meer Frankrijk en Nederland, waar deze aanpak succesvol is gebleken. De Vlaamse Ombudsdienst is goed geplaatst voor deze taak dankzij de onafhankelijke positie en opgebouwde expertise met klokkenluidersmeldingen.
Versterking en vereenvoudiging van de meldkanalen
De Vlaamse klokkenluidersregeling voorziet momenteel zowel interne als externe meldkanalen, zoals verplicht door de Europese richtlijn. In de nieuwe regeling, zullen melders wel volledige vrijheid krijgen om zelf te kiezen of ze hun melding intern dan wel extern doen. Daarmee wordt afgestapt van de verplichting om eerst te overwegen of een interne melding mogelijk is – een vereiste die in de praktijk vaak als een drempel werd ervaren.
Alle externe meldingen zullen daarom via Audit Vlaanderen verlopen en niet meer via de Vlaamse Ombudsdienst. Dit is een aanzienlijke vereenvoudiging van het meldingslandschap. Er wordt ook werk gemaakt van een betere ondersteuning van de meldkanalen zelf, die in de praktijk vaak zoekende zijn naar hun rol. Er wordt onderzocht of een centrale registratie- en opvolgingstool kan helpen om de administratieve last te verlagen en een professionele opvolging van meldingen te verzekeren. Want een melding is maar zo sterk als het gevolg dat eraan gegeven wordt. Daarom komt er ook een opleidingsaanbod op maat van de meldkanalen, en zal een doorverwijzingsmatrix ontwikkeld worden om hen te ondersteunen bij het correct en gepast behandelen van meldingen.
Betere bescherming
De bescherming van de klokkenluider tegen represailles is het speerpunt van de klokkenluidersregeling. Het is dan ook van groot belang dat deze bescherming helder is. In de praktijk verlopen meldingen namelijk niet altijd via de juiste kanalen of volgens een standaardproces, waardoor onduidelijkheid kan ontstaan over de start of het bestaan van de bescherming. Daarom wil minister Crevits dat ook meldingen bij een verkeerde contactpersoon bescherming kunnen bieden. Want zij hebben namelijk ook de plicht om de melding correct door te sturen. Daarnaast zal ook onderzocht worden of bij onduidelijkheden het voordeel van de twijfel automatisch aan de melder kan worden gegeven.
Om meer zekerheid in te bouwen over de bescherming wil minister Crevits ook de formele procedure herbekijken. Er zal onderzocht worden of er aan de ontvangstbevestiging van de melding een specifiek juridisch gevolg kan gekoppeld worden zodat er geen twijfel kan bestaan dat de melding een klokkenluidersmelding is en dus een bescherming inhoudt. Daarenboven willen we die bescherming nog versterken door te voorzien dat de Vlaamse Ombudsdienst een juridische inschatting kan maken van het beschermingsstatuut.
Tot slot zal anoniem melden zeker mogelijk blijven. Deze optie blijkt in de praktijk, en ook uit de evaluatie, een belangrijke waarborg voor veiligheid en vertrouwen van klokkenluiders. De eventuele nadelen (bijvoorbeeld het risico op valse meldingen) wegen hier niet op tegen de voordelen.
Nieuwe concrete sancties
Tot slot bekijkt minister Crevits om in het Bestuursdecreet strafrechtelijke sancties op te nemen voor wie klokkenluiders benadeelt of onder druk zet. Vandaag is enkel voorzien dat er administratieve of tuchtrechtelijke sancties mogelijk zijn, maar daar is in de praktijk nog geen uitvoering aan gegeven. Daarnaast wordt ingeschat dat die in de praktijk weinig afschrikkend en moeilijk toepasbaar zijn. In navolging van andere Europese landen en het federale niveau in België, waar bijvoorbeeld celstraffen tot drie jaar en geldboetes tot 6.000 euro gelden, wordt er voorgesteld om ook in Vlaanderen gelijkaardige strafrechtelijke maatregelen in te voeren. Zo wil men klokkenluiders beter beschermen en represailles kordaat aanpakken.
Het aantal meldingen van ongewenst gedrag van derden tegenover personeelsleden van de Vlaamse overheid is groot. Daarom wil minister Crevits strenger optreden en entiteiten de tools in handen geven om gepast te kunnen optreden tegenover klanten bij een incident. Ambtenaren zullen vanaf 2026 ook makkelijk melding kunnen maken.
Vlaams minister van Inburgering en Integratie Hilde Crevits stelt vandaag de Integratie alliantie voor: een nieuw en uniek samenwerkingsverband tussen ondernemingen en de Vlaamse overheid dat werk maakt van taal en integratie op het werk. Het initiatief brengt 12 geëngageerde ondernemingen samen die door hun ervaringen en goede praktijken te delen, willen bouwen aan een werkplek waar diversiteit en gelijke kansen centraal staan. Onder meer Colruyt Group, Familiehulp, Infrabel en Decathlon zijn al pioniers van het eerste uur.
Vlaams minister van Binnenland Hilde Crevits heeft haar visie op de toekomstige fusies van gemeenten op de tafel van de Vlaamse Regering gelegd. Het gaat om maatregelen om vrijwillige fusies verder te stimuleren en ondersteunen, op basis van het evaluatierapport over de fusieoperatie in 2025.